Ogen tekenen: Van een ‘dode’ blik naar een sprekend portret
De Inleiding: De Psychologie van de Blik
“Het oog is de spiegel van de ziel.” Een prachtig cliché, maar als je gaat tekenen is het oog vooral een spiegel van je durf. De meeste tekenaars en tekenaressen falen hier omdat ze een ‘oog’ willen tekenen. En daarbij vertrouwen ze op wat ze ‘weten’ over een oog.
Maar dat ‘weten’ is waar de knik zit. Weten is geen kijken. maar komt vanuit je rationele gedachten. Kennis. Waarmee je hét tweede element waar het omgaat mist: emotie. Dat begrijp je na deze blog Waarin je kort en precies wat je nodig hebt in tekst en foto’s plus de praktijk: een video waarbij he het hele proces van begin tot eind uitgelegd krijgt.
- De frustratie: Je tekent, zeker als je pas bent begonnen, eerder wat je denkt over ogen dat wat je ziet. Gevolg 2 halvemaantjes en een cirkeltje zijn dan ogen
- Realistisch Tekenen is een optelsom van durven kijken en stoppen met wat je denkt te weten. Gevolg: emotie en gevoel ontbreken.
- Wat lees je hier: Na dit artikel begrijp je de anatomie én de emotie.
De Basis: Anatomie
- De oogbol is een ronde vorm: een vorm die bovendien in de oogkas ligt. Dat effect op een plat vlak voor elkaar krijgen lukt alleen met schaduwen (toonwaarden)
- De oogleden zijn dikker dan je denkt: Veel beginners vergeten de dikte van het onderste ooglid (waar de wimpers op staan, niet uit komen).
- De iris en de pupil: Waar zit het lichtpuntje? Licht is leven dus wat heb je echt nodig: contrast
Stap-voor-stap: Ogen die spreken tekenen
- De opzet: De juiste verhoudingen bepalen .
- De schaduw van het bovenste ooglid: Het geheim van diepte.
- Het wit van het oog is nooit wit: Leg uit hoe je met grijstinten werkt.
- De details: Reflectie, traanbuisjes en die fijne lijntjes.
De ogen voor een portret tekene is meestal een heel ander verhaal dan een ‘los’ oog tekenen. En dat zit hem in de afmeting. Wanneer je een los oog tekent maak je die vaak veel groter dan wat past in een portrettekening. Daar zijn ogen meestal ergens tussen de 3 en 4 cm breed. Ga je groter dan heb je het als snel over een porrettekening van 1 meter x 1 meter. Het grote verschil tussen een los oog en die in een tekening is dan ook: de hoeveeld details die je kwijt kunt.
In deze korte realtime video zie je met welke lijnen ik begin als ik de ogen in een portret ga tekenen. Plus de manier waarop je ongelijke ogen voorkomt of juist gebruikt.
De PortretPassie Tips
Mijn ervaring met ogen tekenen:
- De ‘Gum-magie’: Hoe je met een gummetje het lichtpuntje in de iris “snijdt”.
- De kracht van grafietpoeder: Hoe je die zachte overgangen in de oogkas maakt zonder vlekken.
De gum magie zit hem vooral in het materiaal. Voor alle kleine details gebruik ik de Tombow gum. En dan kun je denken aan lichtpuntjes op en om de ogen. Wat je ook ziet in de video.
Dat geldt ook voor de kracht van grafietpoeder.Je kunt hele zachte overgangen tekenen, nee, het is meer ‘verven’ met grafiet. En daarvoor gebruik ik makup kwasten. Heb je in allerlei maten. Zie je ook terig in de video hierna.
Veelgestelde vragen
Vaak zie ik deze vragen voorbij komen:
- “Hoe krijg ik ogen op dezelfde hoogte?”
- “Welk potlood gebruik ik voor de donkerste delen van de pupil?”
- “Hoe teken ik realistische wimpers zonder dat het spinnenpoten worden?”
Hoe krijg ik ogen op dezelfde hoogte?
Dat antwoord ligt in het perspectief van de tekening. Kijk je van voren of van de zijkant? Daarom begin ik in een portret altijd met de ooglijn. (zie de voorbeelden hierna en in de eerste video op deze blogpost: ‘Voorkom ongelijke ogen.’)
Welk potlood gebruik ik voor de donkerste delen van de pupil?
:Daar gebruik ik een Derwent dark houtskoolpotlood voor. Als je in de video ziet op deze pagina.Zonder houtskool geen echt diep zwart. En geen 3d effect.
Een fotorealistisch oog tekenen is geen mysterie van talent; het is een opeenvolging van logische beslissingen over licht en donker. Het combineren van het matte zwart van houtskool met de fijne grijstinten van grafiet geeft je die 3D-kick waar je naar op zoek bent.
Hoe voorkom ik “Spinnenpoten”? Wimpers tekenen als losse sprietjes
De Pencilwhisperer tip: Wimpers groeien in groepjes en ze krullen. Ze beginnen niet op de rand van het ooglid, maar hebben een kleine aanzet. Teken ze niet één voor één, maar suggereer ze door donkere accenten te zetten aan de basis. Kijk goed naar je voorbeeld: vaak zie je maar een paar individuele haartjes, de rest is een zachte, donkere schaduwlijn.
De fout: Wimpers tekenen als individuele, rechte lijntjes die allemaal even lang zijn en keurig naast elkaar staan.
De 3 grootste fouten bij het tekenen van ogen (en hoe jij ze voorkomt)
We kijken elke dag honderden keren in de ogen van anderen. Maar zodra we een potlood vasthouden, lijkt ons brein te vergeten wat we écht zien. We vallen terug op de ‘symbolen’ die we als kind leerden. Het resultaat? Een oog dat op de tekening ligt als een platte plakker, in plaats van een levende blik die je aankijkt.
Herken je deze valkuilen?
1. De “Amandel-val”: Het oog als platte vorm
De meest gemaakte fout is het tekenen van een oog als een platte amandelvorm op een plat vlak.
- De fout: Je tekent alleen de omtreklijnen van het ooglid.
- De Pencilwhisperer tip: Onthoud dat je geen ‘vorm’ tekent, maar een bol. De oogbol ligt in de schedel en de oogleden liggen daar overheen gevouwen. Denk aan een tennisbal waar je twee stukjes stof overheen legt. De schaduw in de hoeken van het oog en de lichte bolling in het midden zorgen voor die diepte die een portret ‘echt’ maakt.
2. “Tandpasta-wit”: Het wit van het oog te licht laten
Veel tekenaars laten het oogwit (de sclera) spierwit. Soms zelfs door het papier daar helemaal leeg te laten. Het resultaat? Een schrikachtig, onnatuurlijk effect dat de rest van je portret ‘doods’ slaat.
- De fout: Denken dat het oogwit ook echt wit is in een tekening.
- De Pencilwhisperer tip: In een realistisch portret is het oogwit bijna altijd een zachte grijstint. Het bovenste ooglid werpt namelijk een schaduw over de oogbol. Door die schaduw subtiel aan te zetten met wat grafietpoeder of een zacht potlood, krijgt het oog direct volume. Alleen het allerhoogste lichtpuntje (de reflectie) mag écht wit zijn.
3. De ‘Omlijning’ Valstrik
Het probleem: Je hebt het oog getekend met harde, zwarte lijnen rondom. De Botsing: In de werkelijkheid heeft een oog bijna geen lijnen. Het heeft overgangen. De fix: Pak je kneedgum en ’tik’ de harde lijnen weg tot ze bijna onzichtbaar zijn. Bouw de vorm daarna opnieuw op met schaduw. Een ooglid is een zachte schaduw, geen dikke potloodstreep.
Pak dat potlood. De blik begint vandaag.
Het tekenen van een sprekend oog is geen kwestie van ‘magisch talent’. Het is een optelsom van durven kijken en stoppen met wat je denkt te weten. Nu je weet dat het oog een bol is, dat het wit eigenlijk grijs is en dat wimpers geen sprieten zijn, heb je de code gekraakt die zoveel tekenaars frustreert.
Om die stappen nog een keer apart door te nemen maakte ik deze tutorial die je zo kan downloaden en gebruiken: realistisch oog teken in 9 stappen
Mijn uitdaging voor jou: Blijf niet alleen lezen. Pak een vel papier, zoek een foto met een duidelijke lichtinval en focus je alleen op die drie punten die we besproken hebben. Gun jezelf de ruimte om een ‘lelijke’ schets te maken, zolang je maar ziet hoe de vormen in elkaar grijpen.
Want elke meesterlijke tekening begon ooit als een zoekende lijn die de prullenbak ternauwernood overleefde.
Smaakt dit naar meer? Als je voelt dat er meer in je vingers zit en je klaar bent om die ‘platte’ schetsen voorgoed achter je te laten, kijk dan eens naar mijn Net Echt Intro. Daarin nemen we dit soort technieken mee naar een compleet portret – en dat binnen 60 minuten.
“Portretten tekenen? Ik keek er jarenlang tegenop..”
Tot ik ontdekte dat een goed portret niet begint bij je hand, maar bij hoe je kijkt. Mijn fascinatie voor beeld en compositie begon op de Fotovakschool en tijdens mijn studie Communicatie, maar pas in 2013 viel alles op z’n plek toen ik gezichten begon te vangen op papier.
Inmiddels schreef ik 3 ‘echte’ en 2 digitale boeken over het vak en hielp ik vele cursisten met de Net Echt methode. Omdat ik geloof dat je nooit bent uitgeleerd, heb ik de methode in 2025 volledig vernieuwd met de module Elementair. Mijn doel is simpel: jou laten zien dat een portret geen frustrerende strijd hoeft te zijn, maar een prachtige ontdekkingstocht naar karakter en emotie.
Paul Bakker, portrettekenaar